De oudste Megen

Nijmegen is de oudste stad van Nederland!

Om de oudste stad van Nederland te zijn moet er aan twee voorwaarden voldaan zijn:
Heeft het, van de Romeinen het eerste stadsrechten verkregen?
En is de plek ononderbroken bewoond geweest?

De antwoorden op die vragen aan Nijmegen:

Nijmegen kreeg stadsrechten van de Romeinen in het jaar 89 (de Middeleeuwse stadsrechten kreeg Nijmegen in het jaar 1230)

Opgravingen bewezen al eerder dat er constant bewoning in Nijmegen had plaatsgevonden maar pas in 1980 werd éérdere bewoning “bewezen”

Er werden toen namelijk resten van een Romeinse overwinningszuil (godenpijler) gevonden (nabij Valkhof)
De godenpijler was 7,5 meter lang en bleek, na onderzoek, uit ongeveer 17 na Chr. te stammen
Zo’n zuil werd door de Romeinen alleen neergezet op een plaats van betekenis


In 2005 werden op die plek ook munten opgegraven Daaruit bleek dat er al Romeinse soldaten in het jaar 19 v.Chr. in Nijmegen waren.
De oudste stad van Nederland dus. ( Niet iedereen is het daarmee eens ook Heerlen, Maastricht, Voorburg claimen de “oudste stad in Nederland” te zijn)

De Romeinen waren overigens ook degenen die voor de naamgeving van Nijmegen zorgdroegen.
Zij noemden de stad Noviomagus (Novio = latijn voor nieuw, magus = vermoedelijk Keltisch en betekent markt. Nijmegen is dus Nieuwe Markt .

In de loop van de eeuwen is de naam op verschillende manieren geschreven: onder andere Novimagus, Novomagus, Neomagus en Noviomagi.
In de tijd van Karel de Grote sprak men van Numaga, en weer later was het Nieumeghen of Nimmegen.
Van die laatste naam is het een kleine stap naar het huidige Nijmegen.

Onlangs hoorde ik van een Megen zonder NIJ; dit plaatsje ligt in Noord Brabant.
Momenteel hebben ze daar ook wateroverlast

Megen was de ooit de hoofdstad van het  Graafschap Megen en werd als Meginum voor het eerst genoemd in het jaar 721.
Megen is een stad; het kreeg in 1357 stadsrechten en heeft uit die tijd twee kloosters (een van de Franciscanen (volgelingen van Franciscus van Assisi) en een van de Clarissen (de vrouwelijke volgers van Franciscus; een nonnenorde)
Megen ligt aan de Maas aan de overkant van Maasbommel en is nu een stad in de gemeente Oss.

Ook hier zou de naamgeving Keltisch of Latijns kunnen zijn:  
Magus in het Latijn = veld of dorp 
In het  Keltisch magos= doorwaadbare plaats.

Nijmegen en Megen; twee plaatsen, allebei met stadsrechten en allebei aan een rivier (Waal en Maas)
Verder met alleen “megen” in de naam als gemeenschappelijke overeenkomst.
Van deze twee is Nijmegen ZEKER de oudste!


Latijn en Grieks (2)

Allebei de talen heb ik NIET op school gevolgd. Pas op latere leeftijd heb ik interesse gekregen in andere talen dan Frans, Duits en Engels.
Latijn heb ik een beetje proberen “in te halen” door boeken aan te schaffen en aan zelfstudie te doen (in het vóórdigitale tijdperk)
Ik vond het enig om mezelf Latijn te leren. Dan heb ik het niet over spreken maar over teksten vertalen. Als er ergens een inscriptie in het Latijn stond probeerde ik die te vertalen.
Nu heb ik er jaren niets aangedaan en weet er nog maar een fractie van.

Over Grieks schreef ik al eerder een blog dus nu is Latijn aan de beurt


Ooit vestigden de Latijnen zich in Latium (huidige Lazio, een regio in Italië met Rome als hoofdstad)
Rome werd daarvóór de Etrusken bewoond  (Etrusken, één van de hoogst ontwikkelde volken van de Oudheid met een eigen taal, het Etruskisch, én een eigen religie en cultuur)
Het Romeinse alfabet is gebaseerd op het Etruskisch alfabet dat op zijn beurt weer afgeleid is van het Griekse alfabet.

Een leenwoord uit de Etruskische taal naar Latijn is bijvoorbeeld persona; hiervan is het Nederlandse persoon afgeleid
Latium is de bakermat van de Latijnse taal en daarmee van alle Romaanse (afkomstig van Rome) talen. De Romaanse talen zijn Frans, Italiaans, Portugees, Roemeens, Spaans en Catalaans.

Men zou het Latijn misschien wel een historische taal moeten noemen (in plaats van een “dode” taal)  want het Latijn heeft weliswaar geen moedertaalsprekers meer maar leeft nog wel als voertaal in de liturgie.
Ik las dat er nogal  een groot verschil bestaat tussen de schattingen van mensen die nog Latijn kunnen spreken: tussen de 500 en 10.000 personen (héél ruime schatting!)

In Engeland werd Latijn door het Angelsaksisch verdreven, in Noord Afrika door het Arabisch.
In Italië Frankrijk en Spanje en Catalonië werd de taal niet uitgeroeid maar wel sterk veranderd.
In de 9e eeuw kwam het Frans als gesprekstaal én als literaire taal te voorschijn.
Fransen zijn Gallische Kelten en hun taal is de meest gedistingeerde nakomeling van het Latijn.
In de 10e eeuw kwamen de eerste geschriften in het Italiaans en in de 11e eeuw ontstond het Spaans

De oudste gevonden Latijnse tekst dateert vermoedelijk van de 7e eeuw v.Chr. en was ingegrift op een kledingspeld.

Latijn had zijn hoogtepunt in de eerste eeuw v. Chr. : voor advocaten en in de literatuur; voor de “man op de straat” was het toen onbegrijpelijk geworden.
Als de meerderheid van de mensen analfabeet is overheerst de spreektaal;  Vulgair Latijn.
Volkslatijn is  ook de vorm van het Latijn waaruit de Romaanse talen zijn ontstaan.
Romaanse talen zijn de enige nog levende tak van Italische talen (Italische talen zijn een groep van Indo-Europese talen die in het eerste millennium v. Chr. op het Italische schiereiland werden gesproken.

Latijn komt in Nederland, nú nog voor in de wetenschap (medici), juridisch taalgebruik én in de katholieke kerk.
In Nederland wordt het Latijn onderwezen op het gymnasium.  (De uitspraak die op de meeste scholen wordt geleerd, is niet meer dan een praktische benadering van deze klassieke uitspraak)

                                                                                     haec est finis

Grieks en Latijn

Grieks en Latijn heb ik op school niet gehad. Pas op latere leeftijd interesse gekregen in andere talen dan Frans, Duits en Engels.
Latijn heb ik een beetje proberen “in te halen” door boeken aan te schaffen en aan zelfstudie te doen (vóór digitale tijdperk)

Grieks is de eerste Europese taal waarvan schriftelijke bronnen bestaan

Grieks of Helleens gaat zo’n duizend jaar verder terug dan Latijn.
Het Griekse alfabet (alfa en bèta zijn de eerste 2 letters van het Griekse alfabet)  dateert uit de 9e eeuw v. Chr. Het oud Grieks is een verzamelnaam voor de 5 Griekse dialecten van tussen de 9e eeuw vóór en de 6e eeuw ná Chr

In de 4e eeuw vóór Chr. werd het dialect van Athene, het Attisch, de belangrijkste taal in de westerse wereld. Dat vaardigde de pa van Alexander de Grote, koning Philippus van Macedonië, uit. Zoon Alexander zat niet bepaald stil en nam het Grieks “mee” op zijn expedities naar Azië en Afrika.
Het Grieks bleef ook ná de dood van Alexander de Grote de lingua franca (internationale omgangstaal) van een deel van het Middellandse Zeegebied

Over het algemeen veranderen talen door de gebruikers ervan. Zo niet het Grieks
Ik las dat de Griekse taal zó behoudend is dat een burger van het oude Athene een hedendaagse Griekse krant voor een groot gedeelte zou kunnen lezen.

Grieks is ook een taal van de wetenschap; de woordenschat van medici bevat meer Grieks dan enige andere wetenschap.
[pharmakon= kruid- farmaceut; narka=verdoving-narcotic; hepar=lever-hepatitis]
Ook de taal in de botanie zou “uitdunnen” zonder het Grieks
[Clematis; vertaling: klimplant; geranion, vertaling: ooievaarsbek- geranium]

Ook gebruiken wij samengestelde termen: “oude” Griekse samenstellingen, zoals
anthrops=mens en logia=studie= samen: antropologie
holos= geheel en kaustos=verbrand = samen: holocaust
En “nieuwe” samenstellingen, zoals Europa en kratein=heersen, samen: Eurokraat
Makros = lang en bios= leven, samen: macrobiotisch
Techne= vaardigheid en kratein+ heersen, samen:  technocraat

Toen het Romeinse Rijk in opkomst kwam wilden ook de Romeinen een alfabet hebben; zij baseerden het hunne op het Griekse alfabet en paste een en ander aan.
Wij Nederlanders namen dit alfabet ongeveer zo aan; we hebben 26 letters maar ook een paar
tweeklanken, zoals  bijvoorbeeld  de o en e= samen oe.*)

Toen ik voor het eerst naar Griekenland ging had ik me thuis een beetje voorbereid op dit andere schrift, maar eenmaal dáár waren bijvoorbeeld straatnaambordjes, als het niet ook in Romeins schrift stond, amper te herkennen. Snel een plattegrond gekocht waarop beider schrift stond. Fonetisch uitspreken bleek moeilijker dan elke taal die ik eerder had geleerd.

Dit blog was grotendeels over het Grieks, over het Latijn komt later nog een blog.

*) Nederlands heeft  ook Griekse woorden die we wellicht niet als zodanig herkennen zoals
Chaos, ritme, horizon en sfeer bijvoorbeeld.

Een teken van liefde

Dit weekend waren we te eten gevraagd bij iemand die we lang niet gezien hadden.
Juist afgelopen week hoorde ik in een t.v. programma iemand zeggen dat iemand te eten vragen een teken van liefde is.
Ik vind dat mooi gezegd en denk dat dat ook zo is. (het tegenovergestelde is ook waar: voor iemand die je niet mag, kook je niet)

Onze gastvrouw reist veel. Haar huis reflecteert haar reislustigheid. Hele mooie en aparte meubels geven een aparte sfeer. Haar laatste aanwinst was een houten bijzettafeltje in de vorm van een schildpad uit Kirgistan. Ze had het mee willen nemen als handbagage (in een tas) maar dat was niet gelukt. De reden: ze had het als wapen kunnen gebruiken en iemand mee buiten westen slaan. Nu ik de kleine rakker gezien heb, kán ik me daar iets bij voorstellen! Dat zij dat ooit zou doen, kan ik me dan weer niet voorstellen, maar er zal maar iemand met geweld je je schildpad afhandig maken om als wapen te gebruiken. Het zou kunnen!

Wie verre reizen doet kan veel verhalen zei de Duitse dichter Matthias Claudius
(1740-1815) ooit   (ik neem wel aan dat hij dat in het DUITS zei)
En zo is het ook. Zo wist ik bijvoorbeeld niet dat er in Oezbekistan grote hoeveelheden cashewnoten worden geteeld, ook dáár was onze gastvrouw onlangs geweest.

We hadden een gezellige avond, die zeker een vervolg gaat krijgen.
Ook wij willen graag voor háár koken en zo onze vriendschap tonen.

(Overigens ben ik weer niet stuk van de Latijnse uitdrukking Quid pro quo oftewel Voor wat hoort wat. Je kunt ook liefdevol iets ontvangen zonder hetzelfde terug te moeten doen!)

Genealogie = leren

Onlangs heb ik mijn voorouderonderzoek weer ter hand genomen. Het had jaren stoffig op mijn oude computer gestaan zonder dat ik me er mee had bezig gehouden. Alleen af en toe iets nazoeken: Hoe zat die familieband ook al weer?

Ik heb het ooit erg uitgebreid gedaan, niet alleen mijn directe voorouders, ook die van mijn man en ook zijtakken heb ik uitgezocht, gewoon omdat ik het leuk vond.

Mijn man is naar archieven gegaan en heeft dingen daar op papier of op microfilm
écht uitgezocht.
Ik  zat thuis achter de computer en zocht, vond, checkte en zette het in een systeem.
Het is net schatgraven. Je komt behalve familie, andere boeiende personen tegen maar ook beroepen die niet meer bestaan, plaatsen die je niet kent en meer interessants. Allemaal in een tijd die de jouwe niet is!.Ik kan me daar helemaal in verliezen.

Onlangs was ik in een museum waar een foto hing van een dame met MIJN voornaam. Ik ben vernoemd naar iemand, wiens moeder dezelfde achternaam had als de gefotografeerde dame! Zit daar een verband tussen?
Dát wil ik uitzoeken, dus ik ben weer in het systeem (Aldfaer) gedoken.
logo. aldfaer
Spannend, maar zoals het er nu uitziet loop ik, internetwise vast met de dame in het museum.

Ik ben echter weer door het genealogisch onderzoek gegrepen en ben ook weer andere dingen aan het uitzoeken.
Zo zag ik onlangs op een doopbewijs; zondag rogate 7 mei staan.
Geen idee wat Rogate is.

Het blijkt
bidzondag te betekenen en is de naam voor de 5de zondag na Pasen.
Dat is dan ook de laatste zondag voor Hemelvaart. (In de katholieke kerk worden de dagen tussen Rogate en Hemelvaart de kruisdagen genoemd)

De naam rogate is afgeleid van het Latijnse woord rogare, dat vragen of smeken betekent.
Vroeger werd (in de katholieke kerk) op rogate gebeden voor een goede opbrengst van het land
De rogate  die ik nu vond stond overigens niet op een Katholiek doopbewijs maar op een doopbewijs van de Evangelische Lutherse Kerk.

Weer wat geleerd: rogate! Waar een stamboomonderzoek al niet goed voor is!

Ampersand

Vandaag las ik voor het eerst het woord AMPERSAND mét de betekenis erbij.
Het is een en-teken; het en-teken dat we allemaal kennen van C & A en V & D.

Ampersand symbol isolated on white
Het is een logogram; een teken dat een woord voorstelt. In dit geval is het de Latijnse vorm van en , dus et, (wordpress  ondersteunt dit teken niet, maar als u  met het lettertype Trebuchet MS het teken & aanslaat ziet u het  et teken wel)  hetgeen & is geworden.

Op de site van Onze Taal lees ik dat ampersand waarschijnlijk uit het Engels komt en
“and per se and” betekent =  “en op zichzelf het teken  &” ( met het teken & op zichzelf  wordt het woord “and” bedoeld)

Het teken is al uit de achtste eeuw uit handschriften bekend.
Wat betreft het gedrukte teken  & worden verschillende namen genoemd, die als eerste drukker dit teken gebruikt zou hebben; het gaat hierbij om 2 Venetianen:  Nicolas Jenson  (1420-1480) en Aldus Manutius  (1449-1515)
Wie van de twee écht de eerste was,is niet bekend.

Roodsnavelhokko

roodsnavelhokkoDoor de artisblokken leer ik, behalve bijzondere beesten, soms ook nieuwe woorden kennen
Zo leerde ik vandaag het woord endemisch, nooit eerder  dat woord tegengekomen.
Endemisch betekent dat een organisme van nature maar in één begrensd gebied voorkomt.
In het geval van de roodsnavelhokko  is dat het zuidoosten van Brazilië.
Deze hokko,  een vogel,  is een bedreigde diersoort; in 2013 werd hun aantal op ca. 170 volwassen exemplaren geschat. Dit soort staat dan ook op de lijst van bedreigde diersoorten van het IUCN.

Johann Baptist von Spix (1781-1826) een Duitse ontdekkingsreiziger en natuuronderzoeker was de eerste die in 1825  de wetenschappelijke naam van deze vogel publiceerde: Crax blumenbachii
De vogel is 84 cm lang en overwegend zwart mét, zoals de naam zegt, een rode snavel.

1 april.

Men zegt dat april ontstaan is in de Tachtigjarige oorlog met de Spanjaarden Op 1 april verloor Alva zijn bril (de bril zou dan moeten zijn Den Briel, dat op 1 april 1572 door de Watergeuzen werd ingenomen)
Dat lijkt me sterk want ook de Engelsen, de Fransen en zelfs de Russen vieren 1 april (die hadden volgens mij niets met de 80 jarige oorlog te maken)
Zij “vieren” respectievelijk April Fools DayPoisson d’Avril en Den Doeraka (de dag van de dommerik)

Een andere verklaring voor het ontstaan van 1 april zouden de Romeinen op hun geweten kunnen hebben. Zij vierden vroeger het Hilaria feest, een dag waarop mensen verkleed liepen en grappen uithaalde. ( Hilaris= Latijn voor blij, vrolijk)

Weer een andere verklaring zou uit 1582 kunnen komen; de wijziging van de Gregoriaanse kalender.
Vóór die tijd werd van 25 maart tot 1 april het Nieuwe Jaar gevierd, daarna op 1 januari.
Niet iedereen kon ( of wilde) die wijziging aanvaarden. Die mensen kregen dan uitnodigingen voor nepfeestje en “rare” cadeautjes.

Mogelijkheden te over als het gaat om de herkomst van de geintjes op 1 april, maar welke juist is??
De naam APRIL schijnt van het Latijnse “aperire” te komen, dat  openen betekent
(ook ons woord aperitief komt van aperire; drankjes en hapjes om de smaakpapillen te openen)

 

 

Herkomst woord “campagne”

’t Is weer verkiezingstijd en er zijn weer politici campagne aan het voeren
Nu ik weer “even” met Latijn bezig ben, zag ik dat campagne van het Latijn campus af komt; Campus is een open  ruimte/veld.
Politici gaan dus het open veld in om zieltjes te winnen; ze maken hun plannen in hun verkiezingsprogramma bekend en gaan daar “in den lande” met de burgers  daar over praten.
De komende verkiezingen zijn getrapte verkiezingen: wij burgers kiezen de leden van de Provinciale Staten, die op hun beurt weer de 75 leden van de Eerste Kamer kiezen.

 

Overigens komen ook onze woorden camping en kamperen van het woord campus: slapen in het open veld. Het woord campus, terrein bij een universiteit met voorzieningen voor zowel docenten als studenten, spreekt vanzelf.

 

Herkomst woorden

Zowel voor mijn verjaardag als voor Sinterklaas en Kerst krijg ik vaak boeken.
Geen romans, meer weetjesboeken of boeken over taal.

Zo ben ik nu in Linea recta bezig over Latijn en Grieks.
De herkomst van woorden heeft me altijd bezig gehouden. In kerken of bij historische monumenten probeer ik ook altijd de inscripties te ontcijferen (en vindt het steeds weer “jammer” dat ik geen Griekse en Latijn in mijn opleiding heb gehad)
Ik ben ooit, lang geleden,  een half jaar lang met een leerboek Latijn mezelf gaan leren vertalen. Enig was dat en het ging ook best goed, maar dan komen er andere beslommeringen en verdwijnt het boek achter in de kast (en daar ligt het bij mijn weten nog steeds)

NU lees ik bijvoorbeeld dat het woord diploma komt uit het Grieks en dat het van duplus komt, een dubbelgevouwen papiertje; een bewijs van wat je kan.
Een stapje verder is een man of vrouw die naar het buitenland gaat mét een dubbelgevouwen papiertje waarop staat wat hij of zij kan: Zo iemand is een diplomaat.

Dat de D in het Latijn staat voor het getal  500 weet ik. Wat ik NIET wist dat het komt van het woord dimidium  wat uit het Latijn komt en staat voor helft. (de helft van duizend, dat aangeduid wordt met een C)

Nog zo’n herkomst van een woord die ik niet kende komt van een Griekse mythe:
De Griekse God Hermes, de buitenechtelijke zoon van Jupiter, was boodschapper van de Goden. De berichten deed hij in een kokertje dat hij waterdicht afsloot.
Voelt u hem aankomen?
Afsluiten zoals Hermes deed, is hermetisch afsluiten!

Het woord carnivoor (vleeseter) komt van het Latijn; caro is vlees.
Ook in het gerecht Chili con carne komt het vleeswoord voor.
In het woord Carnaval ook, maar dat had IK nooit door; in dit boek las ik dat dát komt van het vasten: niet vlees eten tot Pasen.
Nog een woord waar ik het caro vleeswoord niet uitgehaald had: reïncarnatie.
Letterlijk is reïncarnatie dus hervervlezing.

Er kom vast nog meer weetjes  want mijn boek is nog niet uit.
Dus als u interesse heeft houdt de column Herkomst woorden II in de gaten

linea

 

Linea recta geschreven door Geert van Zandbrink uitgegeven bij Prometheus