Willem Wilmink (1936-2003)

Willem Andries Wilmink was Neerlandicus, schrijver, zanger, maar vooral dichter.
Onlangs kwam onderstaand gedicht me weer onder ogen.
Ik MOEST dit gewoon iemand laten lezen, het is zó bijzonder.
Ooit heb ik het horen voordragen door Joost Prinsen, brok in de keel, maar ook bij het zelf (her) lezen blijft het ontroeren.

Ben Ali Libi

Op een lijst van artiesten, in de oorlog vermoord,
staat een naam waarvan ik nog nooit had gehoord,
dus keek ik er met verwondering naar:
Ben Ali Libi, de goochelaar.

Met een lach en een smoes en een goocheldoos
en een alibi dat hij zorgvuldig koos,
scharrelde hij de kost bij elkaar
Ben Ali Libi, de goochelaar
Toen vonden de vrienden van de weduwe Rost
dat Nederland nodig moest worden verlost
van het wereldwijd joods-bolsjewistisch gevaar.
Ze bedoelden natuurlijk die goochelaar.

Wie zo dikwijls een duif of een bloem had verstopt
kon zichzelf niet verstoppen, toen er hard werd geklopt
Er stond al een overvalwagen klaar
voor Ben Ali Libi, de goochelaar.

In ’t concentratiekamp heeft hij misschien
zijn aardigste trucs nog wel eens laten zien
met een lach en een smoes, een misleidend gebaar
ben Ali Libi, de goochelaar
En altijd als ik een schreeuwer zie
Met een alternatief voor de democratie,
denk ik: jouw paradijs, hoeveel ruimte is daar
voor Ben Ali Libi, de goochelaar.
Voor Ben Ali Libi, de kleine schlemiel
hij ruste in vrede, God hebbe zijn ziel

Ampersand

Vandaag las ik voor het eerst het woord AMPERSAND mét de betekenis erbij.
Het is een en-teken; het en-teken dat we allemaal kennen van C & A en V & D.

Ampersand symbol isolated on white
Het is een logogram; een teken dat een woord voorstelt. In dit geval is het de Latijnse vorm van en , dus et, (wordpress  ondersteunt dit teken niet, maar als u  met het lettertype Trebuchet MS het teken & aanslaat ziet u het  et teken wel)  hetgeen & is geworden.

Op de site van Onze Taal lees ik dat ampersand waarschijnlijk uit het Engels komt en
“and per se and” betekent =  “en op zichzelf het teken  &” ( met het teken & op zichzelf  wordt het woord “and” bedoeld)

Het teken is al uit de achtste eeuw uit handschriften bekend.
Wat betreft het gedrukte teken  & worden verschillende namen genoemd, die als eerste drukker dit teken gebruikt zou hebben; het gaat hierbij om 2 Venetianen:  Nicolas Jenson  (1420-1480) en Aldus Manutius  (1449-1515)
Wie van de twee écht de eerste was,is niet bekend.

Berde

Laatst las ik weer dat iets “te berde gebracht werd”.
Opeens vroeg ik me af  wat “berde” betekent.
Dat heb je zo wel eens ( ik tenminste wel) dat je iets zegt, leest of hoort en opeens bedenkt: Waar komt dat eigenlijk vandaan.
Vandaar dat in onze boekenkast  onder andere het etymologisch woordenboek staat.
(Tegenwoordig is het natuurlijk veel sneller om het even op tablet of foon in te toetsen!)
Heel lang (geleden) heeft in dit huisgezin de pc BOVEN gestaan.Onder het motto:  Niet al die technische apparaten in de huiskamer! Ha, dat was toen, in het pre-digitale tijdperk!

Berde was een oud woord voor bord, lees ik.
Borden hingen aan een rek aan in de wand (bij mijn schoonzusje en zwager nog steeds)
Als je (vroeger) ging eten pakte je een bord van de wand en zette dat op tafel. Dus een bord op tafel zetten betekent letterlijk “iets ter tafel brengen”

 

Nozel

Door het woordspelletje Wordfeud (wf)  kom je soms op grappige én leerzame dingen.
Zo kon ik eens het woord nozel  met de letters die ik had, maken.
Maar nozel betekent niks, toch? Inderdaad wf vond het NIET goed.
Maar onnozel bestaat wel. Je zet het voorvoegsel “on” toch ergens voor als je het tegengestelde bedoelt?

Zoals: Eerbaar – oneerbaar; gehoorzaam – ongehoorzaam; willekeurig – onwillekeurig en meer.

Heeft het woord nozel dan nooit bestaan?
Ik zocht het op in het etymologisch woordenboek.
Daar vind ik dat in 1375 het woord nosel, betekenis schadelijk bestond, én onnoselike  toen onschadelijk was.

Nose
, zo wordt daar gemeld, komt waarschijnlijk van het oudfrans, waarin het rumoer, lawaai betekende (noise). Er wordt ook melding gemaakt van een herdenkingsdag in de Christelijke (rk) traditie; t.w. 28 december Onnozele Kinderendag; op die dag wordt de moord op onschuldige jongetjes in Bethlehem herdacht (koning Herodes kindermoord)
Onnozel was toen nog onwetend, later kreeg het de notatie; naief en dom en verdween nosel.

Weer wat geleerd!Wie zegt dat wordfeud een onnozel spelletje is?
Inkedwf_LI

Dieren”taal”

Laatst was ik ergens waar de radio aanstond. Er was een interessant programma aan de gang over taal en dieren. De biologe die aan het woord was vertelde dat dieren wél communiceren met elkaar maar alleen in het HIER en NU , ze hebben geen verleden of toekomstige tijd in hun communicatie.

Ze vertelde van een onderzoek dat gedaan is met apen. Biologen hebben een paar apen gebarentaal geleerd. Dat ging best goed. De apen konden bepaalde gebaren onthouden en begrepen waar ze voor stonden. Het waren korte ‘zinnetjes” zoals : aap eet banaan” De symbolen waren aangeleerd, de volgorde lukte niet. De ene keer “zei” de aap ”banaan eet aap ”: de andere keer “ eet banaan aap”
Wij mensen hebben taal, en daarin ook  de volgorde afgesproken van waarin de woorden moeten staan. Banaan eet aap betekent iets anders dan aap eet banaan.
Bij de apen dus niet!

Wat ik ook interessant vond was dat de biologe vertelde dat je met taal kunt fantaseren en kunt liegen en dat dieren dat niet kunnen, dus bij dieren “spreken” we niet van taal.
Ze haalde het voorbeeld aan van bijen, die communiceren d.m.v een “dansje in de lucht” met andere bijen waar bloemen met nectar te vinden zijn. D.m.v. hun bewegingen kunnen ze andere bijen “vertellen” waar dat is, zoveel meter naar links, dan naar rechts achter de boom…..etc.
Een bij kan niet een fout dansje doen, dus “vertellen” waar de honing is, die daar dan NIET is, jokken dus. (Ik vraag me  wel af hoe ze dat hebben kunnen  constateren: dat bijen  altijd de waarheid “dansen”)

De dame vertelde ook dat zebravinken, die altijd in groepen leven, in verschillende gebieden, verschillende “liedjes” voortbrengen. Je zou hier dus, áls je van “dierentaal” zou kunnen spreken  hier kunnen spreken van een “dialect”.

Helaas kon ik het programma verder niet horen. Thuis heb ik nog wel opgezocht waarom onderzoekers van taal bij dieren met zebravinken werken.
Ik las dat alleen de mannetjes zebravinken zingen en dat leren aan hun kinderen; hun gezang heeft een bepaalde structuur, dat lijkt op taal, ook al heeft de structuur geen betekenis zoals taal bij ons wel heeft.

Wéér wat wijzer geworden: bij dieren spreek je  niet van taal, maar van onderling communiceren want bij taal kun je fantaseren, jokken en in toekomstige en verleden tijd praten en dat kunnen dieren niet.

Herkomst woorden

Zowel voor mijn verjaardag als voor Sinterklaas en Kerst krijg ik vaak boeken.
Geen romans, meer weetjesboeken of boeken over taal.

Zo ben ik nu in Linea recta bezig over Latijn en Grieks.
De herkomst van woorden heeft me altijd bezig gehouden. In kerken of bij historische monumenten probeer ik ook altijd de inscripties te ontcijferen (en vindt het steeds weer “jammer” dat ik geen Griekse en Latijn in mijn opleiding heb gehad)
Ik ben ooit, lang geleden,  een half jaar lang met een leerboek Latijn mezelf gaan leren vertalen. Enig was dat en het ging ook best goed, maar dan komen er andere beslommeringen en verdwijnt het boek achter in de kast (en daar ligt het bij mijn weten nog steeds)

NU lees ik bijvoorbeeld dat het woord diploma komt uit het Grieks en dat het van duplus komt, een dubbelgevouwen papiertje; een bewijs van wat je kan.
Een stapje verder is een man of vrouw die naar het buitenland gaat mét een dubbelgevouwen papiertje waarop staat wat hij of zij kan: Zo iemand is een diplomaat.

Dat de D in het Latijn staat voor het getal  500 weet ik. Wat ik NIET wist dat het komt van het woord dimidium  wat uit het Latijn komt en staat voor helft. (de helft van duizend, dat aangeduid wordt met een C)

Nog zo’n herkomst van een woord die ik niet kende komt van een Griekse mythe:
De Griekse God Hermes, de buitenechtelijke zoon van Jupiter, was boodschapper van de Goden. De berichten deed hij in een kokertje dat hij waterdicht afsloot.
Voelt u hem aankomen?
Afsluiten zoals Hermes deed, is hermetisch afsluiten!

Het woord carnivoor (vleeseter) komt van het Latijn; caro is vlees.
Ook in het gerecht Chili con carne komt het vleeswoord voor.
In het woord Carnaval ook, maar dat had IK nooit door; in dit boek las ik dat dát komt van het vasten: niet vlees eten tot Pasen.
Nog een woord waar ik het caro vleeswoord niet uitgehaald had: reïncarnatie.
Letterlijk is reïncarnatie dus hervervlezing.

Er kom vast nog meer weetjes  want mijn boek is nog niet uit.
Dus als u interesse heeft houdt de column Herkomst woorden II in de gaten

linea

 

Linea recta geschreven door Geert van Zandbrink uitgegeven bij Prometheus

Griekse herkomst

Griekse vlag.svgSparta was de hoofdstad van Laconië in het oude Griekenland.
Uit Sparta komt de uitdrukking Spartaanse opvoeding, de opvoeding die in de zesde en vijfde eeuw v. Chr. jongeren opleidde tot geharde militairen.
Een moeder gaf haar zoon, als hij uit huis ging een schild mee (om oorlog te voren) en ze sprak daarbij dan de wens uit dat haar zoon óf als overwinnaar met zijn schild terug zou komen óf dood op zijn schild, maar zeker niet zonder schild, want dat betekende dat hij gevlucht was!
Die moeders die dat uitspraken waren dan laconiek.

Communiceren met taal

西瓜         العربية         Ελληνικό  

Mijn vaste bloglezers weten dat ik gek ben op taal.
Ik lees veel en als ik een “weetje” over taal lees bericht ik  daar vaak over in een blog

Soms kom ik “toevallig” de herkomst van een woord tegen.
Zoals ik vandaag de herkomst van het woord “ontbijten” leerde:
ont betekende voorafgaand aan en bijt komt van bijten,
ONTBIJT = dus beginnen met eten; het eerste maal na de nacht.

De Engelsen hebben daarvoor breakfast, dat heeft te maken met het vasten tijdens de nachtrust; als je stopt met vasten na de nachtrust,  ga je breakfast eten dus.
Ook het Franse déjeuner betekent letterlijk ontvasten.

Wij gebruiken in Nederland, net als heel veel talen in de wereld het Romeinse alfabet en hebben 26 lettertekens

De Grieken hebben het Griekse alfabet  dat 24 tekens heeft.

Het Arabisch schrift (van rechts naar links geschreven) bestaat uit 28 tekens

Veel meer karakters heeft het Chinees: 45.000 tekens! 
Om te lezen en schrijven gebruikt een ontwikkelde Chinees 6.000 tekens.
“De gewone man” kan toe met 1500.*)
(Je schijnt de kennis van 2000 tekens nodig te hebben om een Chinese krant te kunnen lezen!)

In China waren in de jaren 50 van de vorige eeuw erg veel analfabeten; de regering bedacht dat als de tekens makkelijker zouden worden, misschien meer mensen zouden kunnen leren lezen en schrijven, dus werden de tekens simpeler.
In Volksrepubliek China en Singapore werken ze met die simpelere tekens
Honkong, Taiwan en Macau gebruiken ook nu nog de traditionele karakters.

 

 

*) Bij het nazoeken van feiten voor dit blog las ik nogal verschillende getallen wat betreft de Chinese tekens, dus pin me niet vast op de getallen

Spraakverwarring

Volgens de Bijbel (dat dikke zwarte boek dat in een nachtkastje in een hotel naast je bed ligt) spraken alle mensen ooit één taal.
In die tijd sprak een groep mensen af een hoge toren te bouwen, één die tot de hemel zou reiken. God hoorde dat ( zo gaat het verhaal) en vond dat de mensen het té hoog in hun bol hadden. Hij veroorzaakt een spraakverwarring, zodat men elkaar niet meer kan begrijpen en stopt met het bouwen van de toren.
De plaats waar de toren werd gebouw heette Babylon, een stad in het huidige Irak gelegen (Bab lim betekende Poort van God)

De mensen verspreiden zich daarna op de aarde.
Van die tijd af spreken mensen allerlei talen.
De 3 belangrijkste taalgroepen uit de Oudheid: het Latijn, Germaans en het Slavisch hebben zich ontwikkeld tot tientallen westerse talen:

Uit het Latijn komt o.a het Frans, Italiaans, Portugees, Spaans en Roemeens
Uit het Germaans komt oa het Duits, Engels, Deens, Zweeds, Nederlands en Duits
En uit het Slavisch komt oa het Pools, Tjechisch en Slowaaks, Bulgaars, Groot- en Wit Russisch en Oekraiëns.

Het Grieks vormt een eigen tak, heeft wel andere talen verrijkt, maar heeft geen verdere vertakkingen.

Het Keltisch bestaat ook nog, vroeger wijd verbreid, nu de officiële taal van Ierland en gesproken in sommige delen van Wales, Schotland en Bretagne

Het Oud Pruisisch stierf omstreeks 1700 uit; er kwam Duits voor in de plaats.
Van de Baltische talen bestaat alleen het Lets en het Litouws nog (overeenkomsten met Sanskriet, een Indo Arische taal)

Het Fins, Ests en Hongaars  ( de Oeraalse talen) stammen uit het noorden van Centraal Azië, zijn volgens sommigen familie van het Koreaans en Japans.

Jammer toch dat men ooit begonnen is met het bouwen van die toren, wat zou het geweldig zijn als we in heel Europa ( het liefst in de hele wereld)  ook nú nog dezelfde taal zouden spreken!
Het  “bouwen van de toren van Babylon” is vermoedelijk niet alleen een “verzonnen” verhaal, er zijn inscripties gevonden van Nebukadnezar II ( leefde 6e eeuw v. Chr) waarin hij de ruïnes van de toren vermeldde. Ook het in China levende volk Miao kent het verhaal van één spraak, de bouw van een toren en de spraakverwarring met als gevolg géén afgemaakte toren.

Meerdere betekenissen

Nederlands schijnt een moeilijke taal te zijn om te leren.
Behalve de uitspraak (waar sommige buitenlanders hun tong over breken) schijnt het ook zo te zijn dat er in het Nederlands  veel woorden zijn die meerdere betekenissen hebben.
Dat hebben wij Nederlanders over het algemeen niet zo door.

hopvogelVandaag scheurde ik een blaadje af van de natuurkalender, daarop stond een plaatje van de HOP, dat is  een gekleurde vogel met enorme kuif, die  ondanks dit exotische uiterlijk toch ook in Nederland voorkomt.

hopbellen
Zelf denk ik bij HOP meteen aan de slingerplant, met die prachtige hopbellen (vroeger  de takken daarvan decoratief in de toilet gehangen) die gebruikt worden als ingrediënt van bier.

Dan heb je ook nog het werkwoord HOPPEN, en de verbuiging:
ik HOP. Als je dat doet, zweef ( spring) je tijdens een meditatie.

Een HOP is ook een tussenstation tussen verbindingen op internet (las ik net)

hopje
Een HOP zou ook nog een groot snoepje kunnen zijn, meestal aangeduid met HOPJE.
Een typisch Hollands snoepje  dat gemaakt  is van caramel, boter en koffie en genoemd naar baron Hendrik Hop
hoppen

En je hebt ook nog (eiland) hoppen, met een boot van eiland naar eiland varen.
De betekenis van HOP kun je dus, als buitenlander alleen maar uit de context halen.Als je de taal niet goed spreekt en daar al moeite mee hebt waar gaat het  gesprek dan over ? Over een  vogel, een plant, een snoepje of een tussenstation? Moet je van eiland naar eiland varen of zweven tijdens een meditatie?

Verwarrend

 

 

 

foto eilanden: Publiek domein, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=606837