Latijn en Grieks (2)

Allebei de talen heb ik NIET op school gevolgd. Pas op latere leeftijd heb ik interesse gekregen in andere talen dan Frans, Duits en Engels.
Latijn heb ik een beetje proberen “in te halen” door boeken aan te schaffen en aan zelfstudie te doen (in het vóórdigitale tijdperk)
Ik vond het enig om mezelf Latijn te leren. Dan heb ik het niet over spreken maar over teksten vertalen. Als er ergens een inscriptie in het Latijn stond probeerde ik die te vertalen.
Nu heb ik er jaren niets aangedaan en weet er nog maar een fractie van.

Over Grieks schreef ik al eerder een blog dus nu is Latijn aan de beurt


Ooit vestigden de Latijnen zich in Latium (huidige Lazio, een regio in Italië met Rome als hoofdstad)
Rome werd daarvóór de Etrusken bewoond  (Etrusken, één van de hoogst ontwikkelde volken van de Oudheid met een eigen taal, het Etruskisch, én een eigen religie en cultuur)
Het Romeinse alfabet is gebaseerd op het Etruskisch alfabet dat op zijn beurt weer afgeleid is van het Griekse alfabet.

Een leenwoord uit de Etruskische taal naar Latijn is bijvoorbeeld persona; hiervan is het Nederlandse persoon afgeleid
Latium is de bakermat van de Latijnse taal en daarmee van alle Romaanse (afkomstig van Rome) talen. De Romaanse talen zijn Frans, Italiaans, Portugees, Roemeens, Spaans en Catalaans.

Men zou het Latijn misschien wel een historische taal moeten noemen (in plaats van een “dode” taal)  want het Latijn heeft weliswaar geen moedertaalsprekers meer maar leeft nog wel als voertaal in de liturgie.
Ik las dat er nogal  een groot verschil bestaat tussen de schattingen van mensen die nog Latijn kunnen spreken: tussen de 500 en 10.000 personen (héél ruime schatting!)

In Engeland werd Latijn door het Angelsaksisch verdreven, in Noord Afrika door het Arabisch.
In Italië Frankrijk en Spanje en Catalonië werd de taal niet uitgeroeid maar wel sterk veranderd.
In de 9e eeuw kwam het Frans als gesprekstaal én als literaire taal te voorschijn.
Fransen zijn Gallische Kelten en hun taal is de meest gedistingeerde nakomeling van het Latijn.
In de 10e eeuw kwamen de eerste geschriften in het Italiaans en in de 11e eeuw ontstond het Spaans

De oudste gevonden Latijnse tekst dateert vermoedelijk van de 7e eeuw v.Chr. en was ingegrift op een kledingspeld.

Latijn had zijn hoogtepunt in de eerste eeuw v. Chr. : voor advocaten en in de literatuur; voor de “man op de straat” was het toen onbegrijpelijk geworden.
Als de meerderheid van de mensen analfabeet is overheerst de spreektaal;  Vulgair Latijn.
Volkslatijn is  ook de vorm van het Latijn waaruit de Romaanse talen zijn ontstaan.
Romaanse talen zijn de enige nog levende tak van Italische talen (Italische talen zijn een groep van Indo-Europese talen die in het eerste millennium v. Chr. op het Italische schiereiland werden gesproken.

Latijn komt in Nederland, nú nog voor in de wetenschap (medici), juridisch taalgebruik én in de katholieke kerk.
In Nederland wordt het Latijn onderwezen op het gymnasium.  (De uitspraak die op de meeste scholen wordt geleerd, is niet meer dan een praktische benadering van deze klassieke uitspraak)

                                                                                     haec est finis

Dutch en Deutsch

Al heel jong was ik me bewust van dat Engelsen met taal Hollanders vaak  in negatieve zin aanhalen.
Double Dutch (onverstaanbaar praten) Going Dutch (bij een date voor jezelf betalen) Dutch Alps (kleine borsten) en Dutch courage  (moed hebben die te wijten is aan drank!)

De Engelsen die we daar ontmoeten (regelmatig familiebezoek) weten zelf ook niet hoe die uitdrukkingen ontstaan zijn.

Die negatieve uitlatingen, zo las ik onlangs, schijnen begonnen te zijn in de 17e en 18e eeuw toen oorlogen werden gevoerd tussen Engeland en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden om de controle over de zee- en handelsroutes.


De Engelsen beschouwden ons toen als concurrenten in de strijd om de koloniën en  gaven ons een imago van machtsbeluste lieden. Ze vonden dat wij het, voor zo’n klein landje, nogal hoog in onze bol hadden. Vandaar de vele negatieve uitdrukkingen met Dutch erin

De Amerikanen deden er in de 19e eeuw nog een schepje bovenop dingen met méér negatieve uitlatingen die “Dutch” genoemd werden.

Dáár hadden wij, Hollanders, echter niets mee te maken!
In de 19e eeuw trokken er miljoenen Duitse immigranten naar Amerika.  
De Engelstalige inwoners van de VS voelden zich overlopen. Ze duidden de “Deutsche” nieuwkomers aan als “Dutch”
Alles wat slecht was, projecteerden ze op hen. Een voorbeeld: de Duitse immigranten golden als mensen die zich niet aan de regels hielden,  vandaar dat een term als “Dutch crossing” (de straat oversteken zonder de regels te respecteren) daar en toen ontstaan is.

In september van vorig jaar verscheen een boek van de hand van Gaston Dorren, de “Dutchionary”, een boek vol uitspraken (vooroordelen)  over the Dutch (Nederlanders én Duitsers) die ontstaan zijn in Engeland én de VS!

Grieks en Latijn

Grieks en Latijn heb ik op school niet gehad. Pas op latere leeftijd interesse gekregen in andere talen dan Frans, Duits en Engels.
Latijn heb ik een beetje proberen “in te halen” door boeken aan te schaffen en aan zelfstudie te doen (vóór digitale tijdperk)

Grieks is de eerste Europese taal waarvan schriftelijke bronnen bestaan

Grieks of Helleens gaat zo’n duizend jaar verder terug dan Latijn.
Het Griekse alfabet (alfa en bèta zijn de eerste 2 letters van het Griekse alfabet)  dateert uit de 9e eeuw v. Chr. Het oud Grieks is een verzamelnaam voor de 5 Griekse dialecten van tussen de 9e eeuw vóór en de 6e eeuw ná Chr

In de 4e eeuw vóór Chr. werd het dialect van Athene, het Attisch, de belangrijkste taal in de westerse wereld. Dat vaardigde de pa van Alexander de Grote, koning Philippus van Macedonië, uit. Zoon Alexander zat niet bepaald stil en nam het Grieks “mee” op zijn expedities naar Azië en Afrika.
Het Grieks bleef ook ná de dood van Alexander de Grote de lingua franca (internationale omgangstaal) van een deel van het Middellandse Zeegebied

Over het algemeen veranderen talen door de gebruikers ervan. Zo niet het Grieks
Ik las dat de Griekse taal zó behoudend is dat een burger van het oude Athene een hedendaagse Griekse krant voor een groot gedeelte zou kunnen lezen.

Grieks is ook een taal van de wetenschap; de woordenschat van medici bevat meer Grieks dan enige andere wetenschap.
[pharmakon= kruid- farmaceut; narka=verdoving-narcotic; hepar=lever-hepatitis]
Ook de taal in de botanie zou “uitdunnen” zonder het Grieks
[Clematis; vertaling: klimplant; geranion, vertaling: ooievaarsbek- geranium]

Ook gebruiken wij samengestelde termen: “oude” Griekse samenstellingen, zoals
anthrops=mens en logia=studie= samen: antropologie
holos= geheel en kaustos=verbrand = samen: holocaust
En “nieuwe” samenstellingen, zoals Europa en kratein=heersen, samen: Eurokraat
Makros = lang en bios= leven, samen: macrobiotisch
Techne= vaardigheid en kratein+ heersen, samen:  technocraat

Toen het Romeinse Rijk in opkomst kwam wilden ook de Romeinen een alfabet hebben; zij baseerden het hunne op het Griekse alfabet en paste een en ander aan.
Wij Nederlanders namen dit alfabet ongeveer zo aan; we hebben 26 letters maar ook een paar
tweeklanken, zoals  bijvoorbeeld  de o en e= samen oe.*)

Toen ik voor het eerst naar Griekenland ging had ik me thuis een beetje voorbereid op dit andere schrift, maar eenmaal dáár waren bijvoorbeeld straatnaambordjes, als het niet ook in Romeins schrift stond, amper te herkennen. Snel een plattegrond gekocht waarop beider schrift stond. Fonetisch uitspreken bleek moeilijker dan elke taal die ik eerder had geleerd.

Dit blog was grotendeels over het Grieks, over het Latijn komt later nog een blog.

*) Nederlands heeft  ook Griekse woorden die we wellicht niet als zodanig herkennen zoals
Chaos, ritme, horizon en sfeer bijvoorbeeld.

Nieuw woord

Een nieuw woord is onlangs ontstaan: vaccinatietwijfelaars.

Er is een steekproef gehouden onder 1014 Nederlanders door TU Delft en RIVM over de bereidheid tot vaccinatie ALS de Corona vaccinatie voor iedereen mogelijk zal zijn.

13% van hen zegt JA
14% van hen zegt NEE
En 73% zegt af te wachten: dát zijn de vaccinatietwijfelaars!

Eén van de reden waarom men twijfelt is de snelheid waarmee dit vaccin op de markt gebracht zal worden.
Ook is  men bang voor de bijverschijnselen én dat het middel (ontwikkeld door de bedrijven Pfizer en Moderna) niet genoeg getest zijn.

Dat laatste schijnt beslist NIET waar te zijn. Een vaccin moet, vóórdat het op de markt mág komen eerst op tienduizenden mensen getest zijn én door een onafhankelijk organisatie beoordeeld zijn
Die tienduizenden schijnen getest te zijn, dus aan die eis is voldaan!
In het Nederlandse geval  van onafhankelijke beoordeling, gebeurt dat testen door het  EMA = European Medicines Agency.

Het EMA ( gevestigd in Amsterdam) is nu bezig met haar beoordeling en verwacht vóór het einde van deze maand een besluit over de vaccins van de bedrijven Pfizer en BioNTech genomen te hebben.
Het EMA is op 1 december begonnen aan de  definitieve beoordeling van het vaccin van Moderna; wanneer die  eventuele goedkeuring zal plaatsvinden is (nog) niet bekend.

Bent u een vaccinatietwijfelaar? Of weet u al of u zich zal laten vaccineren als het middel beschikbaar is?

Nederlandse taal

Er zijn 6800 talen op de wereld! Daar is het Nederlands er één van.

Nederlands (een West-Germaanse taal) wordt gesproken in Nederland, Suriname, Aruba, Curacao en St.Maarten en België.
Het Nederlands is de derde meest gesproken Germaanse taal.

In Nederland spreken ook nog een aantal mensen Fries. Ik las ergens dat 250.00 Friezen Fries spreken, maar ik las ook het aantal  400.000 Friessprekers. In het laatste getal zijn óók de mensen die in Duitsland wonen en Fries spreken (Saterland en Nrd. Friesland) meegeteld.
Fries is, in tegenstelling tot Limburgs een TAAL. Limburgs is een dialect.

In België is Nederlands één van de 3 officiële talen (met Duits en Frans) 60% van de inwoners van België spreken Nederlands
In Suriname zijn 2 officiële talen : het Surinaams ( Srana Tongo) en het Nederlands; 60% van de bevolking spreekt Nederlands.
Aruba heeft 2 officiële talen het Papiamento en het Nederlands.
Curacao heeft 3 officiële talen: Nederlands, Engels en Papiamento
Sint Maarten is gedeeltelijk Frans en gedeeltelijk Nederlands en die talen worden daar dan ook gesproken.

Afrikaans is  één van de officiële talen in Zuid Afrika, het is een dochtertaal van het Nederlands (dochtertalen zijn onderling verstaanbaar)

Het aantal mensen dat Nederlands spreekt in de  Verenigde Staten, Canada en Australië wordt geschat op ruim een half miljoen.
Verder spreken  in de voormalige kolonie Indonesië nog mensen Nederlands


Deftig?

Mijn moeder zei altijd “zeuven” in plaats van zeven. Toch kwam ze niet echt van “deftige” huize! (Wel in het Franse gedeelte van Brussel geboren en gewoond, maar daar zeiden ze “sept” tegen zeven)
Toen ik haar daar later  eens naar vroeg zei dat ze het zo (op school of werk dat weet ik niet precies) geleerd had om de spraakverwarring met negen uit te sluiten. Negen en zeven in spreektaal zou verwarring kunnen geven; terwijl zeuven heel anders klonk dan negen!
“Ik dacht dat u deftig wilde doen”
Mijn moeder lachte: ” Echt niet!”




Nadat we die discussie hadden gehad werd “deftig doen” een dingetje tussen ons.
Zo hielden we, als we samen waren en theedronken, onze pink omhoog!


We hadden het niet meer over C&A, waar we bijna al onze kleren kochten, maar over dat we onze kleding bij “Cecile et Antoine kochten (zelden vroeg iemand welke winkel dat was!)

Mijn moeder had een  vrolijke vriendin in Amsterdam, een echte Amsterdamse. Als zij het had over een winkel waar ze lekkers ging halen, sprak ze altijd over “Neeplus” Ik heb heel lang gedacht dat het een Amsterdamse winkel was die wij, in onze regio NIET hadden.
Wie vraagt leert! Dus vroeg ik haar eens waar die Neepluswinkel was ”Ach kind die hebben jullie toch ook? Dat is gewoon de Jamin
Toen snapte ik háár “deftig doenerij” Ja- min, nee – plus .(Humor: het was niet voor niets een vriendin van mijn moeder)

In de huidige tijd hebben we het thuis nooit over de Action waar we spullen halen, maar over de
A- C- Tíon; dat klinkt Frans en anders dat het “gewonere” Engelse action!

Soms kun je door taal het leven een beetje  vrolijker (deftiger) maken.
Namen van winkels/zaken vind ik soms “apart”!
Er zit soms (als het geen achternaam is) een verhaal achter.

Ooit interviewde ik (voor een lokaal blad) een eigenaar van een Chinees restaurant.
Ik vroeg hem waarom hij zijn restaurant “Peking” had genoemd.
Hij vertelde dat zijn ouders ooit uit China waren gekomen en hun restaurant Peking hadden genoemd. Hij was daarin opgegroeid en toen hij oud genoeg was had hij rondgekeken naar een pand om ZIJN restaurant te openen. Over de naam had hij nooit nagedacht; het restaurant van zijn ouders (in een andere plaats) heette Peking, dat restaurant liep goed: dus ook het zijne  ging PEKING heten.


Taal, we hebben er allemaal wát mee!

Aanrecht

Over sommige woorden denk je nooit na en dan opeens! Waar komt dat woord eigenlijk vandaan?
Dat had ik met het woord aanrecht.

Vroeger bestond het woord ”aanrechtbank” een lange, smalle tafel met kastjes in de keuken, gemaakt om gerechten*) op klaar te maken.
Tot in de 19e eeuw werd die naam gebruikt, daarna werd het woord pas afgekort tot aanrecht.
Waar kwam dat woord aanrechtbank dan vandaan?

Van het vroegere Middelnederlandse werkwoord aenrechten  wat zoveel betekende als klaarmaken of opdienen. De werkwoorden rechten en richten betekenden regelen, bereiden
Daar waar het klaarmaken gebeurde was dus de aanrechtbank.


Heden ten dage kennen we nog het werkwoord aanrichten in combinatie met een maaltijd nog  in de uitdrukking: een feestmaal aanrichten.

Nog even een “weetje”:

Als lidwoord vóór aanrecht mag zowel “de” als “het”
(bron Onze Taal)




*) het woord gerecht betekent bereid voedsel en hield één gang in.














Bob’s your uncle.

En uitdrukking die Engelsen nogal eens gebruiken (betekent zoiets als and here it is) .
Het is ook zoiets als het Franse (ook in het Nederlandse gebruikte) voilá !
Laatst hoorde ik het weer en vroeg me nu af wie die BOB nu eigenlijk was.robert

Algemeen wordt aangenomen dat deze BOB de 3de Markies van Salisbury, Robert Gascoyne-Cecil (1830-1903) is.
Een Brits (Conservative ) politicus en in 1885 de Eerste minister van het Verenigd Koninkrijk
Hij benoemde zijn neef Arthur James Balfour tot chief secretary for Ireland.
Of deze Balfour kwaliteiten had vermeld het verhaal niet, wél dat het “makkelijk was” om zo’n belangrijk politiek baantje te krijgen als jouw oom BOB de Eerste minister van het Verenigd Koninkrijk was.(Vriendjespolitiek werd toen (ook) niet gewaardeerd).

*)Bob is een afkorting van de naam Robert (Germaanse naam) die schitterend betekent.

Isogram en meer woordvarianten

Ik houd van taal!
Nederlandse taal, maar ook vreemde talen
Ik zie er de mooie dingen van, zoals bij gedichten.
Maar ook zie ik humor in taal, zoals met verhaspelingen.
Ik lees, onderweg in de auto, opschriften op auto’s en op borden.
Ik lees “onbekende” woorden waar ik beelden bij krijg of waar om moet lachen.
Zoals laatst toen er op een voorbijrijdende auto “Peuterbelevingsschool” stond.
Beelden van kleine mensjes die “gewoon” zitten te spelen met blokken, poppen of auto’s waar een volwassene op de hurken bij gaat zitten en vraagt : “En Jasmijn, hoe beleef je deze school, nou?”

Ook  in bladen en kranten valt mijn oog op opmerkelijke én foute taaluitingen.
Laatst zag ik weer “enigste” staan.
Onmogelijk toch? Enig betekent uniek (waarvan er maar één is), daar bestaat géén overtreffende trap van! Maar het staat wel in een blad!

Ik verzamel spreuken en citaten (zie sommige blogs) en ben eigenlijk altijd bezig met taal.
In ons huisgezin worden bepaalde “gewone” woorden al jaren verhaspelt.
Zó verhaspelt dat we eigenlijk nooit meer het “normale” woord meer gebruiken. Dat leidt wel eens tot hilariteit of onbegrip bij andere mensen buiten ons gezin.
Zo hebben wij het over de menseneter (centimeter) moet ik naar de mondhijger (mondhygiëniste) en gaan we, om tweedehands spullen te kopen, naar de Kringspierwinkel (Kringloopwinkel)

Ook erger ik me wel eens aan het (foute) gebruik van woorden.
uitvoegbordZoals in het verkeer het woord “uitvoegen” wordt gebruikt
Het werkwoord voegen betekent aaneenhechten; onderling verbinden; aansluiten, in elkaar laten sluiten. Uitvoegen lijkt mij een contradictio in terminis.
Er bestond ook het woord  uitvoegstrook*) maar daar is in de volksmond een alternatief voor gekomen: de
uitrijstrook (dekt de lading m.i. ook beter)

Ik leer ook nog steeds. Laatst las ik over een isogram (nooit eerder van gehoord)
isogram
Een isogram is een woordvariant waarbij iedere letter uit het woord, maar 1x voorkomt.
Zo is koe, een (kort) isogram en bosvruchtenjam een lang isogram.

Taal, leuk toch?

*)Een uitvoegstrook gecombineerd met een invoegstrook is ook wel bekend als weefstrook las ik laatst. Wie verzint zoiets?

Oeraals

Een neef van mij werd ooit voor zijn werk uitgezonden naar de Olympische spelen in Finland
Hij werd daar verliefd op een Finse, blonde vrijwilligster.
Hij is daar later ook mee getrouwd en met haar in Nederland gaan wonen.
Toen mijn geëmigreerde broer ooit “even” in Nederland was en bij zijn neef langs ging, deed ’s neefs Finse eega open, zei dat haar man er niet was en sloot de deur weer.
In de familie ging dit verhaal van de weinig gastvrije, aangetrouwde nicht rond en het gevolg was dat we weinig contact hadden met die tak van de familie.
Wel schreef ze ooit een gedichtje in mijn poëziealbum, in het Fins.
Ik heb (later) flink wat tijd besteed aan het proberen het vertaald te krijgen (er bestond toen nog geen internet)
Finnen klonten niet samen, er was ( in die tijd) geen Finse vereniging in Nederland.
Uiteindelijk heb ik de WereldOmroep aangeschreven en zelfs zij hadden, op dat moment, geen beschikking over een Finse vertaler.*)

Fins en Hongaars zijn Oeraalse talen en de meeste sprekers daarvan wonen in Finland, Estland en Hongarije.
Op de lijst van de 8 moeilijkste talen om te leren staan Hongaars en Fins op 6 en 7 (het Fins heeft 15 naamvallen en de bezittelijk voornaamwoorden zitten in het zelfstandig naamwoord verwerkt!)
Nederlands behoort tot de Indo-Europese talen, een taalfamilie van zo’n 400 verwante talen. De Oeraalse taalfamilie bevat ca. 30 talen)

Hoe kom ik NU hierop?
Als ik naar een land ga probeer ik vooraf een beetje van de taal te leren ( ik wil mijn goede wil tegenover het gastland tonen) Ik ben nu bezig met Hongaarse woordjes en zinnetjes.
hongaarsHongaars heeft weinig raakvlakken met het Nederlands, noch de zinsopbouw, noch de woorden hebben “iets” bekends. Ik beperk me dus maar tot köszönöm  (dank je wel) en dergelijke woorden.Want als ik een zinnetje uit mijn hoofd leer zoals Wat is hier te zien?  Zal ik uit het antwoord NIETS kunnen herleiden.
Meestal red ik me wel met Engels, of anders Frans of  desnoods Duits, daar hoop ik nu ook maar op.Boedapest is een grote stad met 1,7 miljoen inwoners  daar zullen er wel een paar zijn waarmee ik kan communiceren, want dát maakt een stad, land voor mij nog aantrekkelijker, dat je kan praten met de mensen.

 

*) In mijn volwassen leven is het wel gelukt om een vertaling te krijgen, een zeer poëtisch gedichtje, waar ik ook als volwassene niets van snap.