Isogram en meer woordvarianten

Ik houd van taal!
Nederlandse taal, maar ook vreemde talen
Ik zie er de mooie dingen van, zoals bij gedichten.
Maar ook zie ik humor in taal, zoals met verhaspelingen.
Ik lees, onderweg in de auto, opschriften op auto’s en op borden.
Ik lees “onbekende” woorden waar ik beelden bij krijg of waar om moet lachen.
Zoals laatst toen er op een voorbijrijdende auto “Peuterbelevingsschool” stond.
Beelden van kleine mensjes die “gewoon” zitten te spelen met blokken, poppen of auto’s waar een volwassene op de hurken bij gaat zitten en vraagt : “En Jasmijn, hoe beleef je deze school, nou?”

Ook  in bladen en kranten valt mijn oog op opmerkelijke én foute taaluitingen.
Laatst zag ik weer “enigste” staan.
Onmogelijk toch? Enig betekent uniek (waarvan er maar één is), daar bestaat géén overtreffende trap van! Maar het staat wel in een blad!

Ik verzamel spreuken en citaten (zie sommige blogs) en ben eigenlijk altijd bezig met taal.
In ons huisgezin worden bepaalde “gewone” woorden al jaren verhaspelt.
Zó verhaspelt dat we eigenlijk nooit meer het “normale” woord meer gebruiken. Dat leidt wel eens tot hilariteit of onbegrip bij andere mensen buiten ons gezin.
Zo hebben wij het over de menseneter (centimeter) moet ik naar de mondhijger (mondhygiëniste) en gaan we, om tweedehands spullen te kopen, naar de Kringspierwinkel (Kringloopwinkel)

Ook erger ik me wel eens aan het (foute) gebruik van woorden.
uitvoegbordZoals in het verkeer het woord “uitvoegen” wordt gebruikt
Het werkwoord voegen betekent aaneenhechten; onderling verbinden; aansluiten, in elkaar laten sluiten. Uitvoegen lijkt mij een contradictio in terminis.
Er bestond ook het woord  uitvoegstrook*) maar daar is in de volksmond een alternatief voor gekomen: de
uitrijstrook (dekt de lading m.i. ook beter)

Ik leer ook nog steeds. Laatst las ik over een isogram (nooit eerder van gehoord)
isogram
Een isogram is een woordvariant waarbij iedere letter uit het woord, maar 1x voorkomt.
Zo is koe, een (kort) isogram en bosvruchtenjam een lang isogram.

Taal, leuk toch?

*)Een uitvoegstrook gecombineerd met een invoegstrook is ook wel bekend als weefstrook las ik laatst. Wie verzint zoiets?

Oeraals

Een neef van mij werd ooit voor zijn werk uitgezonden naar de Olympische spelen in Finland
Hij werd daar verliefd op een Finse, blonde vrijwilligster.
Hij is daar later ook mee getrouwd en met haar in Nederland gaan wonen.
Toen mijn geëmigreerde broer ooit “even” in Nederland was en bij zijn neef langs ging, deed ’s neefs Finse eega open, zei dat haar man er niet was en sloot de deur weer.
In de familie ging dit verhaal van de weinig gastvrije, aangetrouwde nicht rond en het gevolg was dat we weinig contact hadden met die tak van de familie.
Wel schreef ze ooit een gedichtje in mijn poëziealbum, in het Fins.
Ik heb (later) flink wat tijd besteed aan het proberen het vertaald te krijgen (er bestond toen nog geen internet)
Finnen klonten niet samen, er was ( in die tijd) geen Finse vereniging in Nederland.
Uiteindelijk heb ik de WereldOmroep aangeschreven en zelfs zij hadden, op dat moment, geen beschikking over een Finse vertaler.*)

Fins en Hongaars zijn Oeraalse talen en de meeste sprekers daarvan wonen in Finland, Estland en Hongarije.
Op de lijst van de 8 moeilijkste talen om te leren staan Hongaars en Fins op 6 en 7 (het Fins heeft 15 naamvallen en de bezittelijk voornaamwoorden zitten in het zelfstandig naamwoord verwerkt!)
Nederlands behoort tot de Indo-Europese talen, een taalfamilie van zo’n 400 verwante talen. De Oeraalse taalfamilie bevat ca. 30 talen)

Hoe kom ik NU hierop?
Als ik naar een land ga probeer ik vooraf een beetje van de taal te leren ( ik wil mijn goede wil tegenover het gastland tonen) Ik ben nu bezig met Hongaarse woordjes en zinnetjes.
hongaarsHongaars heeft weinig raakvlakken met het Nederlands, noch de zinsopbouw, noch de woorden hebben “iets” bekends. Ik beperk me dus maar tot köszönöm  (dank je wel) en dergelijke woorden.Want als ik een zinnetje uit mijn hoofd leer zoals Wat is hier te zien?  Zal ik uit het antwoord NIETS kunnen herleiden.
Meestal red ik me wel met Engels, of anders Frans of  desnoods Duits, daar hoop ik nu ook maar op.Boedapest is een grote stad met 1,7 miljoen inwoners  daar zullen er wel een paar zijn waarmee ik kan communiceren, want dát maakt een stad, land voor mij nog aantrekkelijker, dat je kan praten met de mensen.

 

*) In mijn volwassen leven is het wel gelukt om een vertaling te krijgen, een zeer poëtisch gedichtje, waar ik ook als volwassene niets van snap.

Willem Wilmink (1936-2003)

Willem Andries Wilmink was Neerlandicus, schrijver, zanger, maar vooral dichter.
Onlangs kwam onderstaand gedicht me weer onder ogen.
Ik MOEST dit gewoon iemand laten lezen, het is zó bijzonder.
Ooit heb ik het horen voordragen door Joost Prinsen, brok in de keel, maar ook bij het zelf (her) lezen blijft het ontroeren.

Ben Ali Libi

Op een lijst van artiesten, in de oorlog vermoord,
staat een naam waarvan ik nog nooit had gehoord,
dus keek ik er met verwondering naar:
Ben Ali Libi, de goochelaar.

Met een lach en een smoes en een goocheldoos
en een alibi dat hij zorgvuldig koos,
scharrelde hij de kost bij elkaar
Ben Ali Libi, de goochelaar
Toen vonden de vrienden van de weduwe Rost
dat Nederland nodig moest worden verlost
van het wereldwijd joods-bolsjewistisch gevaar.
Ze bedoelden natuurlijk die goochelaar.

Wie zo dikwijls een duif of een bloem had verstopt
kon zichzelf niet verstoppen, toen er hard werd geklopt
Er stond al een overvalwagen klaar
voor Ben Ali Libi, de goochelaar.

In ’t concentratiekamp heeft hij misschien
zijn aardigste trucs nog wel eens laten zien
met een lach en een smoes, een misleidend gebaar
ben Ali Libi, de goochelaar
En altijd als ik een schreeuwer zie
Met een alternatief voor de democratie,
denk ik: jouw paradijs, hoeveel ruimte is daar
voor Ben Ali Libi, de goochelaar.
Voor Ben Ali Libi, de kleine schlemiel
hij ruste in vrede, God hebbe zijn ziel

Ampersand

Vandaag las ik voor het eerst het woord AMPERSAND mét de betekenis erbij.
Het is een en-teken; het en-teken dat we allemaal kennen van C & A en V & D.

Ampersand symbol isolated on white
Het is een logogram; een teken dat een woord voorstelt. In dit geval is het de Latijnse vorm van en , dus et, (wordpress  ondersteunt dit teken niet, maar als u  met het lettertype Trebuchet MS het teken & aanslaat ziet u het  et teken wel)  hetgeen & is geworden.

Op de site van Onze Taal lees ik dat ampersand waarschijnlijk uit het Engels komt en
“and per se and” betekent =  “en op zichzelf het teken  &” ( met het teken & op zichzelf  wordt het woord “and” bedoeld)

Het teken is al uit de achtste eeuw uit handschriften bekend.
Wat betreft het gedrukte teken  & worden verschillende namen genoemd, die als eerste drukker dit teken gebruikt zou hebben; het gaat hierbij om 2 Venetianen:  Nicolas Jenson  (1420-1480) en Aldus Manutius  (1449-1515)
Wie van de twee écht de eerste was,is niet bekend.

Berde

Laatst las ik weer dat iets “te berde gebracht werd”.
Opeens vroeg ik me af  wat “berde” betekent.
Dat heb je zo wel eens ( ik tenminste wel) dat je iets zegt, leest of hoort en opeens bedenkt: Waar komt dat eigenlijk vandaan.
Vandaar dat in onze boekenkast  onder andere het etymologisch woordenboek staat.
(Tegenwoordig is het natuurlijk veel sneller om het even op tablet of foon in te toetsen!)
Heel lang (geleden) heeft in dit huisgezin de pc BOVEN gestaan.Onder het motto:  Niet al die technische apparaten in de huiskamer! Ha, dat was toen, in het pre-digitale tijdperk!

Berde was een oud woord voor bord, lees ik.
Borden hingen aan een rek aan in de wand (bij mijn schoonzusje en zwager nog steeds)
Als je (vroeger) ging eten pakte je een bord van de wand en zette dat op tafel. Dus een bord op tafel zetten betekent letterlijk “iets ter tafel brengen”

 

Nozel

Door het woordspelletje Wordfeud (wf)  kom je soms op grappige én leerzame dingen.
Zo kon ik eens het woord nozel  met de letters die ik had, maken.
Maar nozel betekent niks, toch? Inderdaad wf vond het NIET goed.
Maar onnozel bestaat wel. Je zet het voorvoegsel “on” toch ergens voor als je het tegengestelde bedoelt?

Zoals: Eerbaar – oneerbaar; gehoorzaam – ongehoorzaam; willekeurig – onwillekeurig en meer.

Heeft het woord nozel dan nooit bestaan?
Ik zocht het op in het etymologisch woordenboek.
Daar vind ik dat in 1375 het woord nosel, betekenis schadelijk bestond, én onnoselike  toen onschadelijk was.

Nose
, zo wordt daar gemeld, komt waarschijnlijk van het oudfrans, waarin het rumoer, lawaai betekende (noise). Er wordt ook melding gemaakt van een herdenkingsdag in de Christelijke (rk) traditie; t.w. 28 december Onnozele Kinderendag; op die dag wordt de moord op onschuldige jongetjes in Bethlehem herdacht (koning Herodes kindermoord)
Onnozel was toen nog onwetend, later kreeg het de notatie; naief en dom en verdween nosel.

Weer wat geleerd!Wie zegt dat wordfeud een onnozel spelletje is?
Inkedwf_LI

Dieren”taal”

Laatst was ik ergens waar de radio aanstond. Er was een interessant programma aan de gang over taal en dieren. De biologe die aan het woord was vertelde dat dieren wél communiceren met elkaar maar alleen in het HIER en NU , ze hebben geen verleden of toekomstige tijd in hun communicatie.

Ze vertelde van een onderzoek dat gedaan is met apen. Biologen hebben een paar apen gebarentaal geleerd. Dat ging best goed. De apen konden bepaalde gebaren onthouden en begrepen waar ze voor stonden. Het waren korte ‘zinnetjes” zoals : aap eet banaan” De symbolen waren aangeleerd, de volgorde lukte niet. De ene keer “zei” de aap ”banaan eet aap ”: de andere keer “ eet banaan aap”
Wij mensen hebben taal, en daarin ook  de volgorde afgesproken van waarin de woorden moeten staan. Banaan eet aap betekent iets anders dan aap eet banaan.
Bij de apen dus niet!

Wat ik ook interessant vond was dat de biologe vertelde dat je met taal kunt fantaseren en kunt liegen en dat dieren dat niet kunnen, dus bij dieren “spreken” we niet van taal.
Ze haalde het voorbeeld aan van bijen, die communiceren d.m.v een “dansje in de lucht” met andere bijen waar bloemen met nectar te vinden zijn. D.m.v. hun bewegingen kunnen ze andere bijen “vertellen” waar dat is, zoveel meter naar links, dan naar rechts achter de boom…..etc.
Een bij kan niet een fout dansje doen, dus “vertellen” waar de honing is, die daar dan NIET is, jokken dus. (Ik vraag me  wel af hoe ze dat hebben kunnen  constateren: dat bijen  altijd de waarheid “dansen”)

De dame vertelde ook dat zebravinken, die altijd in groepen leven, in verschillende gebieden, verschillende “liedjes” voortbrengen. Je zou hier dus, áls je van “dierentaal” zou kunnen spreken  hier kunnen spreken van een “dialect”.

Helaas kon ik het programma verder niet horen. Thuis heb ik nog wel opgezocht waarom onderzoekers van taal bij dieren met zebravinken werken.
Ik las dat alleen de mannetjes zebravinken zingen en dat leren aan hun kinderen; hun gezang heeft een bepaalde structuur, dat lijkt op taal, ook al heeft de structuur geen betekenis zoals taal bij ons wel heeft.

Wéér wat wijzer geworden: bij dieren spreek je  niet van taal, maar van onderling communiceren want bij taal kun je fantaseren, jokken en in toekomstige en verleden tijd praten en dat kunnen dieren niet.

Herkomst woorden

Zowel voor mijn verjaardag als voor Sinterklaas en Kerst krijg ik vaak boeken.
Geen romans, meer weetjesboeken of boeken over taal.

Zo ben ik nu in Linea recta bezig over Latijn en Grieks.
De herkomst van woorden heeft me altijd bezig gehouden. In kerken of bij historische monumenten probeer ik ook altijd de inscripties te ontcijferen (en vindt het steeds weer “jammer” dat ik geen Griekse en Latijn in mijn opleiding heb gehad)
Ik ben ooit, lang geleden,  een half jaar lang met een leerboek Latijn mezelf gaan leren vertalen. Enig was dat en het ging ook best goed, maar dan komen er andere beslommeringen en verdwijnt het boek achter in de kast (en daar ligt het bij mijn weten nog steeds)

NU lees ik bijvoorbeeld dat het woord diploma komt uit het Grieks en dat het van duplus komt, een dubbelgevouwen papiertje; een bewijs van wat je kan.
Een stapje verder is een man of vrouw die naar het buitenland gaat mét een dubbelgevouwen papiertje waarop staat wat hij of zij kan: Zo iemand is een diplomaat.

Dat de D in het Latijn staat voor het getal  500 weet ik. Wat ik NIET wist dat het komt van het woord dimidium  wat uit het Latijn komt en staat voor helft. (de helft van duizend, dat aangeduid wordt met een C)

Nog zo’n herkomst van een woord die ik niet kende komt van een Griekse mythe:
De Griekse God Hermes, de buitenechtelijke zoon van Jupiter, was boodschapper van de Goden. De berichten deed hij in een kokertje dat hij waterdicht afsloot.
Voelt u hem aankomen?
Afsluiten zoals Hermes deed, is hermetisch afsluiten!

Het woord carnivoor (vleeseter) komt van het Latijn; caro is vlees.
Ook in het gerecht Chili con carne komt het vleeswoord voor.
In het woord Carnaval ook, maar dat had IK nooit door; in dit boek las ik dat dát komt van het vasten: niet vlees eten tot Pasen.
Nog een woord waar ik het caro vleeswoord niet uitgehaald had: reïncarnatie.
Letterlijk is reïncarnatie dus hervervlezing.

Er kom vast nog meer weetjes  want mijn boek is nog niet uit.
Dus als u interesse heeft houdt de column Herkomst woorden II in de gaten

linea

 

Linea recta geschreven door Geert van Zandbrink uitgegeven bij Prometheus

Griekse herkomst

Griekse vlag.svgSparta was de hoofdstad van Laconië in het oude Griekenland.
Uit Sparta komt de uitdrukking Spartaanse opvoeding, de opvoeding die in de zesde en vijfde eeuw v. Chr. jongeren opleidde tot geharde militairen.
Een moeder gaf haar zoon, als hij uit huis ging een schild mee (om oorlog te voren) en ze sprak daarbij dan de wens uit dat haar zoon óf als overwinnaar met zijn schild terug zou komen óf dood op zijn schild, maar zeker niet zonder schild, want dat betekende dat hij gevlucht was!
Die moeders die dat uitspraken waren dan laconiek.

Communiceren met taal

西瓜         العربية         Ελληνικό  

Mijn vaste bloglezers weten dat ik gek ben op taal.
Ik lees veel en als ik een “weetje” over taal lees bericht ik  daar vaak over in een blog

Soms kom ik “toevallig” de herkomst van een woord tegen.
Zoals ik vandaag de herkomst van het woord “ontbijten” leerde:
ont betekende voorafgaand aan en bijt komt van bijten,
ONTBIJT = dus beginnen met eten; het eerste maal na de nacht.

De Engelsen hebben daarvoor breakfast, dat heeft te maken met het vasten tijdens de nachtrust; als je stopt met vasten na de nachtrust,  ga je breakfast eten dus.
Ook het Franse déjeuner betekent letterlijk ontvasten.

Wij gebruiken in Nederland, net als heel veel talen in de wereld het Romeinse alfabet en hebben 26 lettertekens

De Grieken hebben het Griekse alfabet  dat 24 tekens heeft.

Het Arabisch schrift (van rechts naar links geschreven) bestaat uit 28 tekens

Veel meer karakters heeft het Chinees: 45.000 tekens! 
Om te lezen en schrijven gebruikt een ontwikkelde Chinees 6.000 tekens.
“De gewone man” kan toe met 1500.*)
(Je schijnt de kennis van 2000 tekens nodig te hebben om een Chinese krant te kunnen lezen!)

In China waren in de jaren 50 van de vorige eeuw erg veel analfabeten; de regering bedacht dat als de tekens makkelijker zouden worden, misschien meer mensen zouden kunnen leren lezen en schrijven, dus werden de tekens simpeler.
In Volksrepubliek China en Singapore werken ze met die simpelere tekens
Honkong, Taiwan en Macau gebruiken ook nu nog de traditionele karakters.

 

 

*) Bij het nazoeken van feiten voor dit blog las ik nogal verschillende getallen wat betreft de Chinese tekens, dus pin me niet vast op de getallen